Тоқал өр келеді,
Кедей кер келеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал кедейліктің адамға тек тұрмыстық қиындық әкелмей, мінез бен әрекетке де әсер ететінін астарлап айтады. «Өр келеді» дегені — біреудің қолы қысылып, кейде есеппен, кейде қиындау, тік мінезбен көрінуі; ал «кер келеді» — іштей қысылып, тарылып, именшек не кері тартатын күйді білдіреді. Тура мағынасында екі адамдық, әлеуметтік жағдайы төмен жандардың жүріс-тұрысы суреттелгендей көрінеді. Астарында: жоқшылық адамның еркіндігіне, көңіл-күйіне, сөзі мен қимылына салмақ түсіреді деген ой бар.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «тоқал» және «кедей» сөздері бір әлеуметтік ахуалдың әр қырын көрсететін образ ретінде алынған. «Өр» сөзі биіктік, тік, шапшаңдық мағынасын берсе, «кер» сөзі тартылу, бүгілу, қысыла қозғалу сияқты бейнені елестетеді. Яғни халық кедейдің тұрмысын тек ақша жетіспеуімен емес, адамның ішкі болмысына түсетін салмақпен де бейнелеген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал табысы аз, мүмкіндігі шектеулі адамның кейде ашушаң, тұйық не қысылып-қысыла сөйлейтін сәтін түсіндіру үшін қолданылады. Мысалы, студенттің ақшасы таусылып, жатақханада қиындық көргенде, оның мінезі тұйықталып кетсе, үлкендер «жоқшылық адамның да, көңілдің де сағын сындырады» деген мағынада осы мақалға жақын сөз айтуы мүмкін.
Kedeı ker keledi.