Шөккен түйе соққанды білмейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Шөккен түйе соққанды білмейді деген сөздің тура мағынасы — жүгін түсіріп, шөгіп жатқан түйе үстіне ұрғанды, итергенді сезе бермейді. Астарлы мағынасы — адам тыныш, бейқам, не шарасыз күйге түскенде сырттан келген қысымға, кемсітуге, сөзге не зорлыққа қарсы тұра алмай қалады. Кейде бұл мақал мүлде дәрменсіз, әлсіз жанға тиіспеу керек екенін де ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы түйе — ауыр жүк көтеретін, сабырлы да төзімді малдың бейнесі. Ал «шөгу» — оның қимылы бәсеңдеп, әрекеті тоқтаған халін білдіреді. «Соққанды білмейді» дегені тек дене сезімі емес, рухани селқостықты да меңзейді: жан қысылғанда адам бәрін бірдей қарсы алып, жауап бере алмайды. Осы образ арқылы халық әлсізге күш көрсету жөн емес деген ой айтады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреудің жағдайын түсініп, оған ауыр сөз айтпау керек кезде қолданылады. Мысалы, жұмыстан қысқарып, күйзеліп жүрген адамға жақындары тиісіп, «неге жігерсізсің?» деп кінәлай бермей, қолдау көрсеткені дұрыс. Сонда мақалдың тәрбиелік мәні айқын көрінеді: әлсізге салмақ салма, алдымен жағдайын түсін.