«Мойны ырғайдай, биті торғайдай.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал адамның қатты жүдеп, жоқшылыққа ұшыраған күйін әсірелеп суреттейді. Тура мағынасы: мойны ырғайдың шыбығындай жіңішкеріп кеткен, ал биті көбейіп, торғайдай болып кеткен. Яғни адам аштықтан арықтап, киімін ауыстыруға, жуынуға мүмкіндігі болмай, әбден тозған. Астарлы мағынасы — ең төменгі кедейлік, қараусыз қалған, ешкім қамқор болмаған тіршілік. Халық мұны көбіне аштық, жұт, жетімдік көрген адамның халін айтқанда қолданған, кейде біреудің ұқыпсыздығын кекетіп те айтады.
Образдар мен теңеулер
«Ырғай» — сабағы жіңішке, қатты, далада өсетін бұта; одан қамшы сабы, шыбық жасаған. Мойынның ырғайға теңелуі — етінен айырылған, сүйегі шыққан арықтықтың бейнесі. «Биті торғайдай» — әдейі ұлғайтылған, күлкілі әрі ащы әсірелеу: ұсақ жәндік тым көбейіп, құстай болып кеткендей. Екі теңеу қатар келіп, жоқшылықтың ауыр суретін береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл тіркес қатты жүдеген, күтімсіз қалған адам туралы айтылады. Мысалы, ұзақ сапардан не ауыр кезеңнен кейін оралған ұлын көрген анасы: «Мойның ырғайдай болып қалыпты ғой» деп күйзелуі мүмкін. Мақалды біреудің жоқшылығын келемеждеу үшін емес, оның жағдайын байқап, қамқорлық жасау керегін еске салу үшін айтқан дұрыс.