Ит айдауға көнбейді,
Шошқа байлауға көнбейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал бір нәрсенің өз табиғатына, мінезіне немесе болмысына сай келмесе, оны зорлап бағындыру қиын екенін білдіреді. Тура мағынасында — итті айдап, шошқаны байлап ұстау оңай емес; ал астарлы мағынасында — қыңыр, ерке, тәртіпке көнбейтін адамды немесе қолайсыз мінезді кісіні күшпен түзеу қиын деген ой жатыр. Яғни, әр нәрсенің өз орны, өз тәсілі бар, ал біреуді түсіндіруде әдіс пен сабыр керек.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ит» пен «шошқа» — халық танымында тез бағынбайтын, ұстамы қиын мал емес, көбіне тентек, ширақ, құйтырқы мінездің бейнесі. «Айдау» мен «байлау» — біреуді еріксіз итермелеу, күшпен көндіру әрекетін көрсетеді. Осы образдар арқылы халық «зорлықпен емес, жөнмен іс бітеді» деген ойды аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал тәрбиеде, жұмысқа адам таңдауда немесе ұжым басқаруда қолданылады. Мысалы, өте қырсық қызметкерге тек бұйрық беріп, қысым жасай берсең, ол түзелмейді; керісінше, жағдайын түсініп, дұрыс сөйлессең нәтиже болады. Демек, адам мінезін күшпен емес, ақылмен жөндеген дұрыс.
Shoshqa baılaýǵa kónbeıdi.