Ерінен айырылған көмгенше жылайды,
Елінен айырылған өлгенше жылайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ел мен ердің қадірін салыстыра айтады. Тура мағынасында, ерінен айырылған әйел сүйікті жарынан айырылып, қатты қайғырады, ал елінен айырылған адам туған жұртынан, тірек-қорғанынан айырылып, өмір бойы қасірет шегеді деген ой бар. Астарлы мағынасы — елден айырылу, туған жерден, халықтан, ортадан ажырау ең ауыр қайғының бірі. Себебі ел — адамның сүйеніші, қорғаны, намысы мен тіршілігінің негізі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ер» — тек жар ғана емес, отбасының тірегі, өмірдің серігі деген ұғымды білдіреді. «Ел» — кең мағынадағы туған жұрт, ұлт, атамекен, орта. «Көмгенше жылайды» деген тіркес қайғының уақытша, бірақ өте ауыр болатынын көрсетеді. Ал «өлгенше жылайды» дегені — елден айырылудың жанға бататын, жазылуы қиын қасірет екенін бейнелейді. Яғни, жеке адамның жоғынан да, елдің жоғынан да үлкен рухани жара бар екенін танытады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал туған жердің, ұлттың, елдің қадірін ұмытпауға үндейді. Мысалы, шетелде оқып немесе жұмыс істеп жүрген адам өз тілін, дәстүрін, елін сағынып жүруі мүмкін. Сол кезде осы мақал елге деген сүйіспеншіліктің қаншалықты терең екенін еске салады. Бұл — отанды қадірлеу, елмен байланысын үзбеу керек деген өнеге.
Elinen aıyrylǵan ólgenshe jylaıdy.