Біреудің ат көтермес бөзі бар,
Біреудің ат көтермес сөзі бар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сөз бен істің салмағын салыстырып тұр. Тура мағынасында «ат көтермес бөз» — өте ауыр, қалың мата, оны ат та әрең көтеретіндей салмақты деген бейнелі тіркес. Астарлы мағынасы — бір адамның бұйымы, заты ауыр болса, бір адамның сөзі де сондай ауыр, қолайсыз, жүгі бар деген ой. Яғни кей кісінің сөзінің өзі жүк сияқты: орынсыз, өрескел, өктем, не ойланбай айтылғандықтан, тыңдаған жанға ауыр тиеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бөз» — қарапайым мата ғана емес, салмақтың белгісі. Ал «ат көтермес» дегені — шамадан тыс ауырлықты көрсететін халықтық әсірелеу. Сөзді де зат сияқты салмақты етіп көрсету арқылы мақал адам мінезін әшкерелейді: кейде адамның киімі ғана емес, сөйлеген сөзі де оның мәдениетін, тәрбиесін танытады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал дөрекі, ауыр немесе ойсыз сөз айтатын адамдарға қатысты қолданылады. Мысалы, жиналыста біреу әріптесін жұрт алдында қатты сынап, намысына тиетін сөз айтса, «оның сөзі ат көтермес бөз сияқты» деуге болады. Бұл — сөздің де жауапкершілігі барын еске салатын өнегелі ескерту.
Bireýdiń at kótermes sózi bar.