Аш адам ұрысқақ,
Ақсақ қой тырысқақ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал аштық пен әлсіздік адамның мінезіне әсер ететінін білдіреді. Аш адам көбіне ашуланшақ, сөзге тез келетін болады, өйткені қарны тоймаған жанның сабыры азаяды. Ал ақсақ қой тырысқақ дегені — әлсіз, кемістігі бар мал да тірі қалу үшін ерекше әрекет етеді. Астарлы мағынасы: таршылық пен қолайсыздық адамды да, жан-жануарды да қимылға, күйінуге, тырысуға мәжбүр етеді. Яғни күй нашар болса, мінез де, қылық та өзгеруі мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «аш адам» — тек қарны аш кісі емес, мұқтаждық көрген, сабыры таусылған адам бейнесі. «Ұрысқақ» сөзі сол ішкі жайсыздықтың сыртқа шыққан түрін көрсетеді. «Ақсақ қой» — әлсіздік пен кемшіліктің образы, ал «тырысқақ» — соған қарамастан өмір үшін арпалысып, ілгері ұмтылу. Халық екі бейнені салыстыру арқылы қиындықтың мінезге әсерін өте дәл көрсеткен.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды адамның ашулы, мазасыз күйін түсіндіргенде қолдануға болады. Мысалы, жұмыстан шаршап, түскі ас ішпеген адам әріптесіне сәл қатқыл жауап берсе, «аш адам ұрысқақ» деп ескерту айтуға болады. Бұл сөз біреуді кінәлау үшін емес, аштық пен шаршаудың адамды тез ашуландыратынын түсіндіру үшін айтылады.
Aqsaq qoı tyrysqaq.