Ағаштың жаманы - қисық,
Сөздің жаманы - қырсық.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал тура мағынасында ағаштың түзуі пайдалы, ал қисығы іске жарамайтынын айтады. Астарлы мағынасы — адамның сөзі де сол сияқты: ойлы, байсалды, орынды сөз қадірлі, ал қырсық, керіскіш, орынсыз сөз адамды да, арақатынасты да бұзады. Халық сөзді тек дыбыс емес, мінездің айнасы деп түсінген.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ағаш» — адам бойындағы қасиеттерді салыстыруға алынған бейне. Түзу ағаш қандай бағалы болса, салиқалы сөз де сондай өтімді. «Қисық» пен «қырсық» сөздері бір-біріне үндесіп, мағыналық жақындық тудырады: қисық ағаш қалай мінсіз болмайтын болса, қырсық сөз де жөнге келмейді. Бұл — сөздің де сынға түсетін, сапасы бағаланатын құбылыс екенін көрсететін көркем салыстыру.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе сөйлесу мәдениетіне қатысты жиі қолданылады. Әлеуметтік желіде немесе жұмыста орынсыз, ашулы, керітартпа пікір жазған адам жанжал туғызуы мүмкін. Мысалы, ұжым жиналысында бір әріптес мәселені сабырмен түсіндірсе, екіншісі қырсығып қарсыласса, дау ұлғаяды. Сол кезде «сөздің жаманы — қырсық» деп ескерту орынды.
Sózdiń jamany - qyrsyq.