Хайуанаттар әлемі туралы 384
Хайуанаттар әлемі туралы қазақ мақал-мәтелдері: жануар мінезі арқылы өмірлік өнеге мен тәрбие айтатын даналық сөздер.
Күнде бір мақал
«Хайуанаттар әлемі туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
384
Мақал-мәтел
126.8K
Қаралым
330
Орташа
Сұрыптау:
Түлкінің қызылдығы - өзінің соры.
Негізгі мағынасы «Түлкінің қызылдығы - өзінің соры» деген мақал сырттай әдемі, көз тартар нәрсенің бәрі пайдалы бола…
Түйе сойсаң, сорпа май,
Жылқы сойсаң, етке май.
Жылқы сойсаң, етке май.
Негізгі мағынасы Бұл мақал малдың әрқайсысының өз қасиеті бар екенін көрсетеді. Түйе сойсаң, оның сорпасы майлы, нәрлі…
Жанашыры жоқ адам
Жал-құйрықсыз атпен тең.
Жал-құйрықсыз атпен тең.
Негізгі мағынасы Жанашыры жоқ адам тірегі, қорғаны, дем берер адамы жоқ кісі дегенді білдіреді. Мұндай адам өмірдің…
Ай мінбей атыңды мақтама,
Жыл тұрмай қатыныңды мақтама.
Жыл тұрмай қатыныңды мақтама.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның бір нәрсенің немесе біреудің шын қадірін асықпай, уақыт өте келе ғана танитынын…
Адам жылқы мінезді.
Негізгі мағынасы «Адам жылқы мінезді» деген мақал адамның да мінезі жылқы сияқты құбылмалы, сезімтал, кейде жуас, кейде…
Алысқа қой барады,
Ұзатылған қыз барады.
Ұзатылған қыз барады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал алысқа кететін екі нәрсені — қойды және ұзатылған қызды — қатар қойып, екеуінің де елден…
Малды бақсаң, қойды бақ,
Май кетпейді шарадан.
Ит асырасаң сырттаннан,
Қой бермейді қорадан.
Май кетпейді шарадан.
Ит асырасаң сырттаннан,
Қой бермейді қорадан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үйдегі немесе шаруашылықтағы әр істің өз реті, өз жауапкершілігі бар екенін аңғартады. Малды…
Малдан боғы бөтен.
Негізгі мағынасы «Малдан боғы бөтен» деген мақалдың тура мағынасы — малдың тезегі басқа жанның тезегінен өзгеше, өзіне…
Қарғамен жолдас болсаң, шоқығаның боқ болар,
Бүркітпен жолдас болсаң, тамағың тоқ болар,
Аққумен жолдас болсаң, тәнің пәк болар.
Бүркітпен жолдас болсаң, тамағың тоқ болар,
Аққумен жолдас болсаң, тәнің пәк болар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам кіммен араласса, соның мінезі мен ықпалы өзіне жұғатынын айтады. Қарға — лас жерді…
Лашын құсқа әуе қадірлі,
Жүйрік атқа дала қадірлі,
Ата-анаға бала қадірлі.
Жүйрік атқа дала қадірлі,
Ата-анаға бала қадірлі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің өзіне лайық, ең қадірлі ортасы болатынын айтады. Лашын үшін кең әуе — еркіндік…
Бір ит көріп үреді,
Бір ит еріп үреді.
Бір ит еріп үреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір ит біреуді көріп үрсе, екінші ит соған еріп үреді. Астарлы мағынасы…
Мысықтың мәулені мияулап туады.
Негізгі мағынасы Мысықтың мәулені мияулап туады деген мақал адамның немесе кез келген жаратылыстың туа біткен мінезі…
Құрық тимес құлын жоқ,
Қырықтық тимес қозы жоқ.
Қырықтық тимес қозы жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: құлын да, қозы да ұстап-бағылмай, тиылмай өспейді; оларға құрық та…
Бекіре балық тұмсығы тасқа тимей қайтпайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша бекіре сияқты ірі, күшті балық су ішінде жүріп, тұмсығы тасқа…
Ат - биеден, аруана - түйеден.
Негізгі мағынасы Ат биеден туады, аруана түйеден туады деген сөз — әр нәрсенің өз тегіне, табиғатына тартатынын…
Ен-таңбасы болмаса,
Малды қайдан танырсың?
Ақ найзасы болмаса,
Ерді қайдан танырсың?
Малды қайдан танырсың?
Ақ найзасы болмаса,
Ерді қайдан танырсың?
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішіндегі адам мен малды танудың, олардың өзіне тән белгісі мен айғағы болатынын айтады…
Надан, пасық,
Сөге өгіздей жайылады.
Тойғаннан соң,
Жатып күйіс қайырады.
Сөге өгіздей жайылады.
Тойғаннан соң,
Жатып күйіс қайырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал надан, пасық адамды тура мағынасында емес, мінезі арқылы әшкерелейді. «Сөге өгіздей…
Бұқа буға, азбан дуға семіреді.
Негізгі мағынасы Бұқа да, азбан да өзіне тән тірлік пен жүк арқалағанда ғана толысып, семіреді. Мақалдың тура мағынасы…
Далада бөрі ұлыса,
Үйдегі иттің іші ашиды.
Үйдегі иттің іші ашиды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: далада қасқыр ұлыса, үйдегі ит те соған елігіп, мазасызданып қыңсылайды…
Ел іші тентексіз,
Мал іші індетсіз болмас.
Мал іші індетсіз болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің ішінде де, малдың арасында да мінсіз, мүлде кедергісіз жағдай болмайтынын білдіреді…
Борсық ұрған сайын семіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: борсыққа қанша соққы берілсе де, ол бұдан әлсіреп кетпей, қайта семіріп…
Түйе күндіз жайылады,
Түнде күйіс қайырады.
Түнде күйіс қайырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал түйенің табиғи тіршілігі арқылы адамға ой салады: әр нәрсенің өз уақыты, өз тәртібі бар…
Тәрбиелі адам тағаланған атпен тең.
Негізгі мағынасы Тәрбиелі адам мен тағаланған аттың тең қойылуы — екеуінің де қадірлі, ұқыпты, сенімді екенін…
Серінің аты да сері.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — серінің мінезі мен болмысы қандай болса, оның аты да соған сай көркем…
Көкті бу көтереді,
Жерді су көтереді,
Жүйрікті ау көтереді.
Жүкті нар көтереді,
Өлімді бар көтереді.
Жерді су көтереді,
Жүйрікті ау көтереді.
Жүкті нар көтереді,
Өлімді бар көтереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің өзіне лайық тірегі, сүйеніші болатынын айтады. Көк аспанды бу көтерсе, жерді су…
Қасқыр тойғанына емес, қырғанына мәз.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қасқыр тойып тамақ ішкеннен емес, көп малды қырып тастағанына қуанады…
Жылқыны бөгелек,
Ешкіні кебенек аздырады.
Ешкіні кебенек аздырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр малдың өзіне тән әлсіз тұсы болатынын аңғартады. Жылқыны бөгелек мазаласа, ол тыныштықтан…
Ақбөкенді жатыр деме,
Көшпелі елді отыр деме.
Көшпелі елді отыр деме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ақбөкенді үнемі жатты, қимылсыз деп ойлама; көшпелі елді де бір орында…
Үрген иттен қорықпа,
Ол қабам деп хабар бергені.
Үрмеген иттен қорық,
Ол білдірмей қабам дегені.
Ол қабам деп хабар бергені.
Үрмеген иттен қорық,
Ол білдірмей қабам дегені.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай айбат шегіп, қатты сөйлеп, үріп жүрген адамнан не қауіптен де аса қорқудың қажеті…
Ақын тілді, ат тұяқты келеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам бойындағы дарын мен туа біткен қабілеттің болатынын аңғартады. Тура мағынасында ақынның…
Аттан аттың несі артық?
Бір аттаған бұты артық.
Бір аттаған бұты артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір аттың екінші аттан артық жері жоқ, тек бір аттағанда оның қадамы…
Қоян аяғын жеген.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір істің ізі жасырынып, себебі анықталмай қалғанын білдіреді. Тура мағынасында «қоян аяғын…
Қасқадан төбел туады,
Қотырдан қыршаңқы туады.
Қотырдан қыршаңқы туады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның не нәрседен тараса да, соған ұқсас қасиет алып шығатынын меңзейді. Тура мағынасында…
Өрмекшінің торы - шыбынның соры.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — өрмекші құрған торға шыбын түсіп, одан шыға алмай қиналады. Астарлы…
Шабан ат қамшыласа да, өрге шаппас,
Жаман адам жақсының бабын таппас.
Жаман адам жақсының бабын таппас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — шабан, яғни жүрісі баяу, әлсіз атты қанша қамшыласаң да, ол өрге…
Қазақтың айраны көп,
Орыстың мейрамы көп.
Орыстың мейрамы көп.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қазақ пен орыс халқының тұрмыс-тіршілігін салыстыра айтқан. Қазақтың айраны көп деуі — қазақ…
Тәкаппардың семірткен малы,
Ойнақтап жүріп қасқырға кезігеді.
Ойнақтап жүріп қасқырға кезігеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тәкаппар, паң адамның асығыстықпен, бейқамдықпен әрекет етсе, өзіне зиян келтіретінін…
Балықтың тілін бақа біледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр істің өз жөнін, өз тілін білетін адам болатынын білдіреді. Тура мағынасында балықтың…
Қазақ қартайса, түйе бағады,
Қарақалпақ қартайса, томар қазады.
Қарақалпақ қартайса, томар қазады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қартайған адамның бұрынғыдай ауыр, қарқынды жұмысты істемей, жасы мен күшіне лайық жеңілдеу…
Қызыл ит қысырамайды.
Негізгі мағынасы «Қызыл ит қысырамайды» деген мақалдың тура мағынасы — қызыл ит те көбейіп, ұрпақ тарата береді дегенге…
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді.
Негізгі мағынасы Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді деген мақал үйге кірген кішкентай да, зиянсыз жәндікті жақсылықтың…
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың мәні — аттың да, ердің де шын қабілеті сынақ үстінде ғана көрінеді. Тек қарап тұрып…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де сәні мен берекесі өзіне тән құндылығында екенін айтады. Тура мағынада…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
«Хайуанаттар әлемі туралы» мақал-мәтелдер — қазақтың тұрмыс-тіршілігі мен табиғатқа жақын дүниетанымынан туған нақыл сөздер. Бұл топта жылқы, түйе, қой, қасқыр, түлкі, ит, бүркіт секілді жануарлар бейнесі арқылы адам мінезі, қоғамдағы қатынас, еңбек пен ерлік, сақтық пен айла сияқты ұғымдар астарлы түрде жеткізіледі.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.