«Жаяу қойшы күніне үш тасады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Атсыз, жаяу қой баққан шопан күніне бірнеше рет әбден діңкесі құрып, ашуы тасиды: қой бытырап кетеді, бір шетін қайырып болғанша, екінші шеті алыстап кетеді, кең жайылымды жаяу айналып шығу оңай емес. Мақал керекті құралы, көлігі жоқ адамның еңбегі еселеп ауыр болатынын айтады. Ісіне лайық жабдығы жоқ адам күш-қайратын босқа жұмсап, тез шаршап, тез ашуланады, ал жұмыстың өнімі бәрібір аз болады.
Образдар мен теңеулер
Қазақ қойды көбіне атпен баққан: атты шопан отарды алыстан көріп, шетке шыққан қойды тез қайырады. Жаяу қойшы — кедей шопанның немесе аты жоқ баланың бейнесі. «Үш» саны мақалда нақты санақ емес, «қайта-қайта, бірнеше рет» деген мағынада: қазақ тілінде «үш» жиі көптіктің белгісі ретінде қолданылады. «Тасады» етістігі ашудың арнасынан асып төгілуін көз алдыңа әкеледі: қазан қайнап тасығандай, шопанның да шыдамы тасиды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреу қажетті құралсыз, көмекшісіз ауыр жұмысқа кіріскенде, оған жаны ашып немесе жеңіл әзілмен айтылады. Отағасына, жұмыс иесіне жұмыскерді жабдықта деген ишара ретінде де келтіріледі. Мақал жалқау адамды ақтау үшін емес, еңбектің шарттарын еске салу үшін айтылады. Мысал: «Көлігің жоқ, сонша жерге тауарды арқалап тасимын дейсің бе? Жаяу қойшы күніне үш тасады».
Қолданылу жағдаяттары
— Жазғы демалыста атасының қойын жаяу баққан немересі кешке шаршап, ашуланып келгенде, атасы күліп мақалды айтты.
— Базарға жүкті арқалап тасып жүрген саудагерге көршісі ескі арбасын беріп, осы сөзбен әзілдеді.