Байтал қысыр болмайды,
Маңдай қысыр болады.

Негізгі мағынасы

Байтал қысыр қалғанда, кінә байталда емес, иесінің маңдайында, яғни бағында: малдың төлдемеуін, істің өнбеуін адам көбіне малдан, құралдан көреді, ал мақал оның себебін тағдырға, сәттің болмауына апарады. Ауыс мағынада — кейбір адамның ісі қанша тырысса да жемісін бермейді, бірақ бұл істің өзі жаман болғандықтан емес, бақтың ашылмағанынан. Мақалда жұбату да бар: кінәні жансыз нәрседен немесе жазықсыз мақұлықтан іздеп ашуланба.

Образдар мен теңеулер

Байтал — әлі құлындамаған жас бие. Қысыр — сол жылы құлын, төл бермеген мал. Малшы үшін биенің қысыр қалуы — бір жылдың өнімінен айырылу. Маңдай — қазақ ұғымында тағдыр жазылатын жер: маңдайына жазылған, маңдайы ашылмады деген тіркестер осыдан. Мақал «қысыр» сөзін әдейі адам маңдайына көшіріп, тосын бейне жасайды: қысырлық малда емес, адам бағында. Екі жолдың бірдей басталып, бірдей аяқталуы қарсылықты айқын етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ісі бірнеше рет сәтсіз болған адамға жұбату ретінде, кейде сәтсіздікке өзі мұңайған кісі айтады. Сондай-ақ біреу кінәні өзгеден, құралдан, малдан іздеп ашуланғанда, оны тыю үшін қолданылады. Үні мұңды, ойлы. Жалқаулық пен немқұрайлықты тағдырмен ақтау үшін айтылса, жарасымсыз. Мысал: «Үш жыл қатарынан бау-бақшасы өнбеген көршісіне қарт: — Байтал қысыр болмайды, маңдай қысыр болады, келер жылы бағың ашылар, — деді».

Қолданылу жағдаяттары

— Жылқышы биесінің екінші жыл қысыр қалғанына ашуланып, оны сатпақ болғанда, әкесі оны тоқтатып, мақалды айтады.
— Шағын дүкен ашқан әйелдің ісі алғашқы жылы жүрмей, күйеуі тауарды кінәлай бастағанда, енесі мақалды айтып, сабырға шақырады.