Байтал қысыр болмайды,
Маңдай қысыр болады.

Негізгі мағынасы

Бұл мақалдың тура мағынасы — байталдан құлын тумаса да, оның өзі түбінде буаз болып, өнім беретін мал. Ал «маңдай қысыр болады» дегені — кей адам не істесе де, жолы болмай, берекесі қайтпай жүретінін астарлайды. Яғни біреуде мүмкіндік бар, еңбегі өтеледі, ал біреу табиғатынан не тағдырынан ырысқа, іске икемсіз болып келеді деген ой айтылады. Бірақ мақалдың терең мәні адамды жаратылыс пен мінезге қарап бағалау, әр нәрсенің өз кезі мен өз сыны бар екенін еске салады.

Образдар мен теңеулер

Мұндағы «байтал» — тек жылқы емес, ырыс пен өнімнің символы. «Қысыр» сөзі — төл бермейтін, нәтиже шықпайтын күйді білдіреді. «Маңдай» бейнесі адамның тағдыры, пешенесі, жазмышы ретінде алынған. Халық маңдайды өмір жолының белгісі деп түсініп, сәтсіздік пен осалдықты соған телиді. Сондықтан бұл жерде мал бейнесі арқылы адам тіршілігі салыстырылып тұр.

Қазіргі өмірде

Қазір бұл мақал бір іске ұзақ тырысса да, табысқа жете алмай жүрген адамға қатысты айтылады. Мысалы, бір кәсіпкер бірнеше рет жоба бастаса да, бәрі жүрмей қойса, жұрт «оның маңдайы қысыр екен» деп айтуы мүмкін. Дегенмен мұндай сөзді кекету үшін емес, кейде тағдырға, кейде тәжірибесіздікке меңзеу ретінде түсінген дұрыс.