Арыған ат шұқанақ санайды,
Ашыққан ат қолыңды жалайды,
Жараған ат көзіңе қарайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жылқының күйі мен мінезі арқылы тіршілік иесінің халін танытады. Арыған ат шұқанақты, яғни жердегі ойық пен ізді санап, шаршағанын, әлсірегенін білдіреді. Ашыққан ат иесінің қолын жалай береді, бұл оның жем-шөпке мұқтаж екенін көрсетеді. Ал жараған ат көзіңе қарап, сергек те тың, күші тасыған күйде тұрады. Астарлы мағынасы — адам да сондай: хал-жағдайы, ішкі қуаты, көңіл-күйі қимылынан, көзқарасынан, іс-әрекетінен білінеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «арыған ат» — шаршаған, қажыған адамның бейнесі. «Шұқанақ санауы» — әлсіздің әр нәрсені көп байқап, әр қадамды ауыр қабылдайтынын тұспалдайды. «Қолыңды жалайтын ат» — мұқтаждық пен аштықтың белгісі. Ал «көзіңе қарайтын ат» — сергектік, сенім, қуат пен дайындықтың символы. Яғни жылқының қимылы арқылы адам жанының үш күйі салыстырылған.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал адамды сыртқы белгілеріне қарап та түсінуге болатынын еске салады. Мысалы, жұмыста әбден шаршаған қызметкер ұсақ нәрсеге де тез әсерленіп, үнсіз отыруы мүмкін; ал көңілі көтеріңкі, жағдайы жақсы адам айналасына ашық қарап, іске дайын тұрады. Сондықтан біреудің халін байқап, оған дұрыс қолдау көрсету маңызды.
Ashyqqan at qolyńdy jalaıdy,
Jaraǵan at kózińe qaraıdy.