Қара жерді жамандама,
Қайтып сонда барарсың.
Қауым елді жамандама,
Қарғысына қаларсың.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамға қара жерді де, қауымды елді де жамандамауды ескертеді. Тура мағынасында: жерді жамандасаң да, ақырында сол жер қойнына қайтасың; ел-жұртты жамандасаң, олардың теріс батасына, қарғысына ұшырауың мүмкін. Астарлы мағынасы — адам өзіне тірек болған дүниені, туған ортаны, халықты құрметтеуі керек. Тілмен айтылған жаман сөздің салдары ауыр болады, сондықтан кісі алдымен ойлап сөйлеп, сыйластықты сақтағаны жөн.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «қара жер» — адамның соңғы мекені, өмірдің өткіншілігін білдіретін терең образ. Ал «қауым ел» — жеке адамды өсіретін, қорғайтын, бағалайтын жұрттың бейнесі. «Қайтып сонда барарсың» деген жол өмірдің шындығын, өлім алдындағы теңдікті аңғартады. «Қарғысына қаларсың» тіркесі елдің назын тарту, жұрттың сенімінен айырылу қандай ауыр екенін көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал әлеуметтік желіде, жұмыста, көпшілік ортада орынсыз кінәлау мен тіл тигізуге қарсы айтылып жатады. Мысалы, бір адам өз ауылын, халқын немесе туған жерін үнемі кемсітіп сөйлесе, айналасындағы жұрт одан алыстап кетеді. Сондықтан бұл мақал адамды кішіпейілдікке, құрметке, жауапкершілікке тәрбиелейді.
Qaıtyp sonda bararsyń.
Qaýym eldi jamandama,
Qarǵysyna qalarsyń.